Starożytna Grecja

Wynalazki najstarszych cywilizacji. Egipt: hieroglify (obrazkowe, hieratyczne, demotyczne), papirus, piramidy-grobowce, sfinks, astronomia - kalendarz gwiezdny (sokisowy oparty na położeniu Syriusza), system irygacyjny (nawadnianie, sieć kanałów, zbiorniki do gromadzenia wody), rozwój medycyny, balsamowanie zwłok. Mezopotamia: pismo klinowe(Sumerowie), domy z cegieł, kalendarz księżycowy, tablice gwiazd stałych, kodeks Hammurabiego, matematyka - system sześćdziesiętny i dziesiętny. Indie: domy z palonej cegły, łazienki i latryny, sieć kanalizacyjna, konne wozy bojowe(Ariowie), podział społeczeństwa na warny, później kasty. Chiny: system irygacyjny, brąz, żelazo - wysoka temp. wytopu (ponad 13000C), porcelana (1300-14000C), barwienie porcelany, rozwijanie kokonów jedwabnika - tkaniny jedwabne, pismo o dużej liczbie znaków (początkowo obrazkowe), rycie napisów na deszczułkach bambusowych ,potem malowanie pędzelkiem po jedwabiu, w końcu papier ze startej kory drzew, szmat, konopi, słomy; druk - odbijanie wyrytych znaków, system filozoficzny Konfucjusza, Wielki Mur, jednolity system miar i wag, sieć dróg. Izrael: prawo mojżeszowe, przepisy higieniczne, pismo hebrajskie (przejęte), pismo św. Fenicjanie: pieniądz, handel - flota handlowa, alfabet. Ustroje i religie: Egipt - władza faraona ,politeizm. Indie - braminizm, buddyzm, hinduizm. Chiny - od III w. p.n.e. cesarstwo, konfucjanizm, taoizm. Izrael - monarchia, monoteizm - Jahwe. Fenicjanie - politeizm. Starożytna Grecja: rybołówstwo, flota wojenna i handlowa, pasterstwo, srebro, miedź, cyna, pismo z Krety linearne A, od IX w. p.n.e. alfabet Fenicjan, równe prawa obywateli, metojkowie - cudzoziemcy, arystokracja - władza najlepszych, zgromadzenie, urzędnicy (1 rok, urząd raz w życiu), rada starszych (byli urzędnicy, dożywotnio, projekty ustaw), tyrania, oligarchia, polis, wielka kolonizacja: brak ziemi uprawnej i surowców; ożywienie handlu, rozszerzenie kultury greckiej, wpływ innych kultur, rozwój metropolii, poszerzenie horyzontów myślowych, rozwój nauk przyrodniczych; kolonia zaprzyjaźniona, ale nie związana z metropolią. Sparta: kraina Lakonia, rzeka Eurotas, góry Tajget i Parlon, 5 zjednoczonych polis (tylko ich członkowie i ich potomkowie są obywatelami); podboje: 1.sąsiedzi - uczynili ich Helotami (niewolnymi chłopami), ziemię obsadzono między Spartan, pracowali na niej Heloci 2.periojkowie - zmuszeni do ścisłej współpracy, nie zostali zniewoleni, o sprawach wewnętrznych decydowali sami ,a wojennych Spartanie. Sprzymierzeńcy - niezależni, nie mogli walczyć ze Spartą, wzajemnie pomagali sobie w wojnach. Ustrój społeczny związany z politycznym. Surowa dyscyplina, walka do końca (powrót z tarczą lub na tarczy), szkolenie dzieci od 7 lat (dzielenie na "stada", ćwiczenie w posłuszeństwie, skąpe ubranie, minimum nauki, golenie głowy, chodzenie boso, ćwiczenia wojskowe) - spartańskie wychowanie , zrzucanie chorych, koślawych noworodków z urwiska Apothetai w górach Tajgetu. Urzędnicy (eforowie) - pięciu, decydowali o polityce państwa, nadzorowali wychowanie młodzieży, decydowali w sprawach helotów. Zgromadzenie obywateli miało niewielką rola. Rada starszych - geruzja (od geron - starzec), 28 starców powyżej 60 lat, dożywotnio, w radzie uczestniczyli także dwaj królowie (funkcje kapłańskie i dowodzenie armią w czasie wojny). Oligarchia - rządy pewnej grupy (w Sparcie wojsko). Ateny: Podział społeczeństwa: obywatele - zwykli i arystokracja (dostęp do urzędów), metojkowie, niewolni chłopi, niewolnicy. Oligrachia - rządzili arystokraci, nie dbali o interesy biedniejszych obywateli. reformy: 1.Drakona (VII w. p.n.e.) - spisanie prawa. Prawa bardzo surowe, częstą karą była śmierć stąd przysłowiowe powiedzenie "drakońskie prawa". 2.Solona (koniec VII w. p.n.e.) - "strząśnięcie długów", wykup spoza granic Attyki sprzedanych za długi Ateńczyków, zakaz sprzedaży za długi, podział społeczeństwa na 4 grupy majątkowe wg dochodu uzyskiwanego z ziemi. Najbogatsi mieli dużo praw ,ale i sporo obowiązków (możliwość spełniania urzędów w państwie łączyła się z udawaniem się na własny koszt z poselstwem). Wszyscy obywatele mieli obowiązek służby wojskowej na czas wojny. Wyposażenie na własny koszt. Członkowie pierwszych trzech grup walczyli jako ciężkozbrojni piechurzy, bądź w konnicy. Najbiedniejsi służyli jako wioślarze we flocie. Statki budowano z funduszy państwowych. 3. Klejstenesa: (508-507 r. p.n.e.) - duża rola w przekształceniu państwa z ustroju oligarchicznego na demokratyczny, ograniczenie władzy Aeropagu, zgromadzenie przejmuje znaczną częśc jego uprawnień, powołanie Rady Pięciuset wybieranej co roku. Wojny perskie: Przyczyny - dostęp do M.Egejskiego, narzucenie przez Persję swoich praw Miastom Jońskim i wymuszanie danin na Jonach, powstanie Jonów (wspomagane przez Ateny), upadek powstania. Persowie, aby mieć spokój, muszą pokonać Grecję. Przebieg - I wyprawa (490 r. p.n.e., wodzowie perscy - Datys i Artafernes): bitwa pod Maratonem - 9 tys. wojsk ateńskich i 900 Platejczyków pod dowództwem Miltiadesa ,pomimo znacznej przewagi liczebnej Persów, pokonała przeciwników stosując niezwykle skuteczną falangę. Potem wódz zawrócił armię do Aten i ocalił miasto przed atakiem Persów. II wyprawa (480 r. p.n.e., wódz - król Persów Kserkses): Równolegle do wojsk lądowych przesuwa się flota. Persowie zajmują państwa pn. Grecji, które przechodzą na ich stronę. Powstaje sojusz między Atenami, Spartą i innymi polis. Bitwa w Wąwozie Termopilskim - początkowa przewaga Greków stopniała, gdy Persowie zaszli ich od tyłu. Na polu walki został Leonidas i 300 Spartan, reszta wojsk wycofała się ,aby bronić Peloponezu. Persowie nie mogli zająć silnie bronionych Aten, połączonych wielkim murem z portem Pireus, więc przerwali dostawy do miasta, blokując zatokę Sarońską. Grecy rozpuścili plotkę że ich wojska nie mają ochoty do walki. Kserkses zaatakował flotę grecką i poniósł klęskę, po czym wrócił do Babilonii, gdzie wybuchło powstanie. Wiosna 479 r. p.n.e.: wznowienie walk, bitwa pod Platejami (największa w tych czasach) 70 tys. wojsk greckich i ponad 140 tys. Persów. Klęska Persów - usunięcie zagrożenia z ich strony. Skutki - uniezależnienie Jonów od Persji, utworzenie związku morskiego zabezpieczającego przed atakami Persów, wzrost znaczenia Aten i Sparty, ograniczenie dostępu Persów do M. Egejskiego, utrata hegemonii na M. Egejskim i praw do Miast Jońskich przez Persów. Grekom nie udało się zjednoczyć. Ateny w okresie Hegemonii: Zajmują Attykę i okoliczne wyspy. Kolejne reformy - Peryklesa (V w. p.n.e.): a)płatność urzędów - dostęp do posad ludzi biedniejszych, utrata monopolu przez arystokrację; b)opłacanie członków Rady Pięciuset (wybieranie co roku 500 obyw. podział na 10 oddziałów rządzących po 0,1 roku, piecza nad skarbem, dokumentami, przygotowanie ustaw, podejmowanie pewnych decyzji) i sędziów ; Zgromadzenie obywateli - pełne uprawnienia władzy ustawodawczej, zmienianie przepisów prawnych, zbierało się min. 10 razy w roku (w IV w. 40), mała liczba niezbędnych do podejmowania uchwał obywateli(trudności z dotarciem na miejsce) - 6 tys. z 30-40 tys., początek zebrań o świcie na stoku wzgórza ateńskiego, lub na agorze, każdy mógł zabrać głos, wnieść projekt (musiał być przedyskutowany, przechodził do rady, która przedstawiała go wraz z opinią). Ostracyzm - odbywające się raz do roku głosowanie nad 10-letnim wygnaniem najbardziej zagrażającego ustrojowi państwa polityka, głosy oddawano na skorupkach - ostrakoi. Urzędnicy - 700, władza wykonawcza, wykonywali polecenia rady i zgromadzenia, urzędów nie powtarzano (oprócz stratega, który decydował o wszystkich sprawach związanych z wojną, czyli prawie o wszystkim). Sądownictwo - 6000, wybierani losowo. Macedonia: Po wojnie Peleponeskiej (Sparty z Atenami 431-404) spadło znaczenie obu polis. Wojna o hegemonię w Grecji (Macedonia ze zjednoczoną Grecją), zwycięstwo nowoczesnej armii Filipa II w bitwie pod Cheroneą - podbicie Grecji, utworzenie federacji z Macedonią na czele. Wojna Aleksandra Wlk. z Persją i podbijanie świata: przyczyny: chęć sławy, chęć podbicia świata, podporządkowania nowych terenów - rozszerzenie granic, łupy wojenne, zdobycie stanowisk, zjednoczenie w jedno państwo, rozwiązanie problemu przeludnienia. przebieg: Hellespont (Dardanele), bitwa nad Granikos (334), bitwa pod Issos z wojskami Dariusza (333), Syria, Palestyna, Egipt (332), Mezopotamia, decydująca bitwa po Gaugamelą (331, zamordowanie Dariusza), Babilonia, Sufa (Persepolis) na wyżynie Iranskiej (walka z plemionami), Indie (327-325), dolina Indusu, powrót do Babilonii i założenie tam stolicy. Organizacja państwa: Alex - władca całości, pozostawienie organizacji i władzy w poszczególnych częściach (brak buntów, przychylność pokonanych władców), monarchia uniwersalistyczna wzorowana na Persji. Śmierć Olka (323): podział państwa, wojny między władcami. Skutki: dojście do władzy dowódców, rozpad państwa wobec rozbieżności interesów, hellenizacja (mieszanie się kultur), kultura hellenistyczna (wymieszana). Władza Alexa: despotyczna, bogate pałace i stroje, przejęty ze wschodu ceremoniał (klękanie przed królem). Kultura grecka: (kultura - wszystko co dana grupa ludzi wytworzyła materialnego i niemat.) Sztuka - 1. architektura: styl dorycki, joński i koryncki; pałace - akropol w Atenach (partenon); nie znano sklepienia. 2.literatura: (epika,liryka, dramat) histografia (Tukidydes - wojna peloponeska i Herodot - w. perskie), eposy Homera, tragedie (Sofokles, Eurypides, Ajschylos), komedie (Arystofanes). 3.rzeźba: przedstawianie rzeczywistości, naturalne proporcje, szczegóły (Fidiasz - Atena Partenos, Myron - Dyskobol) 4.muzyka: nie znamy. 5.malarstwo: zachowały się nieliczne freski. 6.filozofia: (filo - miłośnik, sofia - mądrość), wyjaśnianie otaczającego człowieka świata, Po co człowiek jest?; Tales z Miletu, Heraklit z Efezu, Demokryt z Abdery (jońscy); Sokrates - rozmowa sokratejska, "wiem, że nic nie wiem", prawda absolutna (jedna) - sprzeciw sofistom, skazany na śmierć, obrona Sokratesa spisana przez ucznia - Platona. Platon - kontynuuje i rozszerza nauki Sokratesa (spisał jego naukę), jaskinia platońska, gaj Akademosa - akademia. Arystoteles (uczeń Platona) - ogrody Likajonu - liceum. Alexander (uczeń Arystotelesa). Stoicy (Zenon z Kitionu), epikurejczycy. Zenon z Elei (paradoksy - zjawiska intuicyjnie niemożliwe; stadion, strzała, żółw i Achilles).